Nội dung chính
Sai sót của tổ lái khiến chiếc B‑52G mang 4 quả bom hạt nhân rơi xuống băng Greenland, tạo ra một trong những vụ rò rỉ phóng xạ nguy hiểm nhất thời Chiến tranh Lạnh.
Bối cảnh và nguyên nhân vụ rơi
Vào ngày 21/1/1968, chiếc B‑52G mang ký hiệu HOBO‑28 thực hiện nhiệm vụ tuần tra hạt nhân quanh căn cứ Thule, Greenland. Khi đang bay vòng kín, một thành viên phi công ngửi thấy mùi khét của cao su. Nguyên nhân: đệm mút đặt trên lỗ thoát khí nóng đã bốc cháy, tạo ra đám lửa lan nhanh và làm tắt điện, khiến buồng lái ngập khói.
Phi hành đoàn cố gắng dập tắt lửa và yêu cầu hạ cánh khẩn cấp tại sân bay Thule, nhưng hệ thống điện đã ngừng hoạt động. Cuối cùng, máy bay lao xuống lớp băng của vịnh North Star với tốc độ khoảng 900 km/h.
Hậu quả ngay tại hiện trường
Sáu thành viên trong bảy người của tổ lái đã nhảy dù thành công; thành viên thứ bảy tử vong do chấn thương đầu. Va chạm mạnh đã kích hoạt các khối thuốc nổ trên bốn quả bom, nhưng không gây ra vụ nổ hạt nhân. Thay vào đó, plutonium và các vật liệu phóng xạ khác được phát tán trên diện tích băng rộng 700 m dài và 160 m rộng, để lại “vết sẹo” trên bề mặt băng.
Chiếc HOBO‑28 rơi cách sân bay Thule khoảng 11 km. Nhóm thợ săn Inuit địa phương là những người đầu tiên tới hiện trường, sau đó là hàng trăm binh sĩ Mỹ và nhân viên Đan Mạch. Dưới nhiệt độ xuống -60 °C, họ thu thập mảnh vỡ máy bay và hàng tấn băng nhiễm xạ.
Chiến dịch dọn dẹp và tranh cãi chính trị
Ban đầu, Washington muốn để máy bay chìm xuống đáy vịnh, nhưng Đan Mạch yêu cầu Mỹ thu hồi toàn bộ máy bay và băng nhiễm xạ để bảo vệ môi trường. Cuối cùng, Mỹ đã đồng ý và triển khai chiến dịch “Crested Ice”. Các mảnh vỡ được chuyển tới nhà máy Pantex (Texas) để giám định, còn băng nhiễm xạ được đóng trong thùng thép và vận chuyển tới cơ sở Savannah River (South Carolina).
Vụ tai nạn đã làm lộ việc Mỹ thường xuyên triển khai oanh tạc mang vũ khí hạt nhân trên không gian Greenland – một khu vực Đan Mạch đã tuyên bố là “phi hạt nhân” từ năm 1957. Năm 1995, một lá thư viết tay của Thủ tướng Đan Mạch H.C. Hansen cho thấy ông đã ngầm chấp thuận cho Mỹ đặt vũ khí hạt nhân tại Thule, khiến mối quan hệ hai nước trở nên căng thẳng.
Diễn biến sau vụ rơi
Theo tài liệu giải mật của Bộ Ngoại giao Mỹ, ít nhất 48 đầu đạn hạt nhân đã được lưu trữ tại căn cứ Thule trong giai đoạn 1958‑1965. Ngoài ra, những người tham gia dọn dẹp hiện trường đã báo cáo các vấn đề sức khỏe như lão hóa sớm, mệt mỏi, bệnh ngoài da và suy giảm hệ miễn dịch. Tuy nhiên, các cuộc điều tra không thể khẳng định mối liên hệ trực tiếp giữa các bệnh này và phơi nhiễm phóng xạ.
Bom hạt nhân còn mất?
Năm 2008, BBC công bố rằng một trong bốn quả bom nguyên tử chưa được thu hồi, vì nó đã rơi vào đáy biển sau khi phá vỡ lớp băng. Một chiến dịch trục vớt bằng tàu ngầm đã được triển khai nhưng không thành công. Khi phân tích các mảnh vỡ, các nhà khoa học Mỹ phát hiện một tầng thứ cấp của bom cũng đã thất lạc.
Một số chuyên gia cho rằng việc mất một quả bom không nhất thiết là mối đe dọa nghiêm trọng, vì phần lớn vật liệu hạt nhân cấp độ vũ khí có thể đã bị phân rã hoặc nằm sâu dưới đáy biển. Ngược lại, Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch (2009) khẳng định không có quả bom nào bị mất, và chiến dịch tìm kiếm chủ yếu nhằm truy vết uranium‑235 trong lõi phân hạch.
Vụ rơi B‑52 Greenland không chỉ là một tai nạn hàng không mà còn là một chương truyện về chính sách hạt nhân, an ninh quốc tế và môi trường. Những bài học từ sự kiện này vẫn được các nhà hoạch định chính sách và chuyên gia an toàn hạt nhân tham khảo khi đánh giá rủi ro của các chiến dịch mang vũ khí hạt nhân trên không.
Phạm Giang (Theo New World, Eurasian Times)